Nghị định số 169/2026/NĐ-CP, ban hành ngày 15 tháng 05 năm 2026, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan. Tài liệu này tổng hợp những thay đổi cốt lõi, bao gồm việc tái định nghĩa tang vật vi phạm, kéo dài thời hiệu xử phạt trong các trường hợp đặc thù, và mở rộng danh mục các trường hợp không bị xử phạt nhằm khuyến khích sự tự nguyện tuân thủ của người nộp thuế. Đáng chú ý, Nghị định mới cũng phân định rõ thẩm quyền xử phạt của lực lượng Công an nhân dân, thúc đẩy xử phạt trên môi trường điện tử và loại bỏ các quy định không còn phù hợp từ Nghị định 128/2020/NĐ-CP để đảm bảo tính thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành.
1. Thay đổi về khái niệm và thời hiệu xử lý
Nghị định 169 mang đến những sửa đổi mang tính căn bản về cách xác định tang vật và thời gian thực hiện quyền xử phạt:
- Định nghĩa mới về tang vật vi phạm (Điều 3): Tang vật vi phạm hành chính được xác định là vật, tiền, hàng hóa có liên quan trực tiếp đến hành vi vi phạm. Tuy nhiên, quy định mới loại trừ rõ rệt các đối tượng là vật, tiền, hàng hóa đã được khai hải quan theo đúng quy định pháp luật.
- Kéo dài thời hiệu xử phạt (Điều 5): Đối với các vụ việc do cơ quan tiến hành tố tụng chuyển đến để xử phạt hành chính (theo Luật Xử lý vi phạm hành chính và các luật sửa đổi bổ sung năm 2020, 2025), thời hiệu xử phạt được kéo dài thêm 01 năm so với thời hạn thông thường.
2. Mở rộng các trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính
Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất tại Điều 7 là việc bổ sung các trường hợp người nộp thuế được miễn xử phạt, chủ yếu tập trung vào việc tự nguyện khai bổ sung:
| Trường hợp | Điều kiện cụ thể |
| Khai sai quy định tại Điều 10 | Khai bổ sung trước khi cơ quan hải quan thông báo kiểm tra trực tiếp hồ sơ đối với hàng hóa đang làm thủ tục. |
| Hàng hóa đã thông quan | Khai bổ sung trong vòng 60 ngày kể từ ngày thông quan và trước khi có quyết định thanh tra, kiểm tra. |
| Báo cáo quyết toán | Sửa đổi, bổ sung báo cáo trong vòng 60 ngày kể từ ngày nộp và trước khi có quyết định kiểm tra/thanh tra. |
| Trị giá hải quan | Khai bổ sung đối với hàng hóa chưa có giá chính thức hoặc các khoản điều chỉnh cộng chưa xác định được tại thời điểm đăng ký tờ khai. |
| Dung sai hàng hóa | Hàng thừa không vượt quá dung sai thỏa thuận và không vượt quá số lượng trên giấy phép (hoặc đã được điều chỉnh số lượng hợp lệ). |
| Tuân thủ văn bản hành chính | Thực hiện nghĩa vụ thuế theo văn bản hướng dẫn hoặc quyết định của cơ quan hải quan/nhà nước có thẩm quyền. |
3. Bổ sung hành vi vi phạm và trách nhiệm pháp lý
Nghị định 169 cập nhật các hành vi vi phạm tại các Điều 8, 10, 12, 13, 16 để tương ứng với trách nhiệm pháp lý mới của cá nhân, tổ chức quy định tại Nghị định số 167/2025/NĐ-CP.
- Xử lý trường hợp từ cơ quan tố tụng (Điều 10): Đối với các hành vi vi phạm do cơ quan tố tụng hình sự chuyển đến, cá nhân/tổ chức sẽ bị xử phạt nếu không tự nguyện nộp đủ tiền thuế trước thời điểm ban hành quyết định xử phạt.
- Áp dụng hướng dẫn về mã số và thuế suất (Điều 15):Hành vi khai sai sẽ bị xử lý nếu cá nhân/tổ chức đã được Bộ Tài chính hoặc cơ quan hải quan hướng dẫn về mã số, thuế suất thông qua:
- Văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính.
- Thông báo kết quả phân tích, phân loại hoặc văn bản xác định trước mã số/thuế suất.
- Quyết định ấn định thuế hoặc quyết định xử phạt trước đó đối với cùng tên hàng, mã số, thuế suất.
4. Thẩm quyền xử phạt và Chuyển đổi số
Nghị định thể hiện nỗ lực hiện đại hóa công tác quản lý và phân định rõ trách nhiệm giữa các lực lượng:
- Thẩm quyền của Công an nhân dân (Điều 33, 34): Khi kết thúc điều tra, nếu vụ việc không đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, lực lượng Công an nhân dân có quyền trực tiếp thực hiện xử phạt vi phạm hành chính mà không cần chuyển hồ sơ sang cơ quan hải quan.
- Xử phạt trên môi trường điện tử (Điều 37): Bổ sung các quy định nhằm thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, tạo cơ sở pháp lý cho việc xử lý vi phạm trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và phát triển khoa học công nghệ.
- Làm rõ quy định về giấy phép (Điều 19): Các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và điều kiện kinh doanh được áp dụng theo Luật Quản lý ngoại thương và các văn bản liên quan đến hàng hóa xuất nhập khẩu.
5. Các quy định bị loại bỏ
Nghị định 169 bãi bỏ một số nội dung của Nghị định số 128/2020/NĐ-CP để tinh gọn hệ thống quy phạm:
- Loại bỏ quy định về việc áp dụng luật khi có sự giao thoa giữa lĩnh vực hải quan và các lĩnh vực pháp luật khác (khoản 3, 4 Điều 1 Nghị định 128).
- Bãi bỏ hành vi khai sai về lượng (trên 10 triệu đồng), tên hàng, trị giá, mã số... nhưng không ảnh hưởng đến số thuế phải nộp (điểm b khoản 1 Điều 8 Nghị định 128).
- Bãi bỏ hành vi vi phạm quản lý kho bảo thuế dẫn đến thiếu hụt hàng hóa thực tế so với sổ sách (điểm đ khoản 1 Điều 9 Nghị định 128).
- Bãi bỏ hành vi xuất nhập khẩu hàng hóa thực tế không đúng khai báo mà không có chứng từ khai bổ sung (trừ các trường hợp vi phạm cụ thể tại các Điều 15-22).
Nguồn: Phạm Thịnh tổng hợp.
