Báo cáo này tổng hợp các quy định hiện hành và những thay đổi trọng yếu trong Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) năm 2024 liên quan đến việc hưởng BHXH một lần. Nội dung tập trung vào phương thức tính toán mức hưởng, điều kiện thực hiện và các chính sách mới nhằm khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian đóng để hưởng lương hưu. Dữ liệu thực tế cho thấy số lượng người đề nghị hưởng BHXH một lần đang có xu hướng giảm mạnh (khoảng 23%) nhờ vào những điều chỉnh mang tính nhân văn và quyền lợi dài hạn được mở rộng trong luật mới.
Nguồn: Phạm Thịnh tổng hợp.
1. Phương thức tính mức hưởng Bảo hiểm xã hội một lần
Mức hưởng BHXH một lần được xác định dựa trên hai yếu tố nền tảng: thời gian tham gia đóng và mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH.1.1. Đối với BHXH bắt buộc
Công thức tính mức hưởng chia theo các giai đoạn đóng như sau:- Giai đoạn trước năm 2014: Mỗi năm đóng được tính bằng 1,5 tháng mức bình quân tiền lương.
- Giai đoạn từ năm 2014 trở đi: Mỗi năm đóng được tính bằng 2 tháng mức bình quân tiền lương.
- Trường hợp tham gia dưới 1 năm: Mức hưởng được tính bằng 22% số tiền đã đóng, nhưng tối đa không quá 2 tháng mức bình quân tiền lương.
1.2. Đối với BHXH tự nguyện
Do BHXH tự nguyện được Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng, nên khi rút một lần, số tiền nhận được sẽ phải trừ đi phần hỗ trợ này.- Cách tính: Tương tự BHXH bắt buộc (1,5 tháng cho năm trước 2014 và 2 tháng cho năm từ 2014 trở đi), sau đó trừ đi tổng số tiền Nhà nước đã hỗ trợ.
- Ngoại lệ: Người mắc bệnh hiểm nghèo (ung thư, bại liệt, xơ gan cổ chướng, lao nặng...), người suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên hoặc khuyết tật đặc biệt nặng sẽ không bị trừ phần hỗ trợ của Nhà nước.
1.3. Hệ số trượt giá (Mức điều chỉnh tiền lương)
Hệ số trượt giá đóng vai trò quan trọng trong việc bù đắp sự mất giá của đồng tiền, đảm bảo quyền lợi thực tế cho người tham gia.- Tiền lương đóng BHXH của các năm quá khứ sẽ được nhân với hệ số tương ứng để đưa về giá trị hiện tại.
- Ví dụ: Hệ số trượt giá áp dụng cho năm 1995 là 4,78; năm 2005 là 3,17; năm 2020 là 1,12 (số liệu mang tính minh họa theo thời điểm công bố).
2. Những thay đổi trọng yếu theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024
Luật BHXH 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) thiết lập một lộ trình mới nhằm thắt chặt điều kiện rút BHXH một lần đối với nhóm người mới tham gia, đồng thời gia tăng quyền lợi cho người ở lại hệ thống.2.1. Phân loại đối tượng rút BHXH một lần
| Đối tượng | Quy định rút BHXH một lần |
| Tham gia trước 01/07/2025 | Được quyền rút sau 12 tháng nghỉ việc và chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu. Có thể rút nhiều lần cho các giai đoạn đóng mới. |
| Tham gia từ 01/07/2025 | Chỉ được rút trong các trường hợp đặc biệt: ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo theo quy định. |
2.2. Các chính sách khuyến khích bảo lưu thời gian đóng
Luật mới bổ sung nhiều ưu đãi nhằm hạn chế việc rút một lần:- Giảm thời gian đóng tối thiểu: Giảm từ 20 năm xuống còn 15 năm để hưởng lương hưu, giúp người lao động có thời gian làm việc ngắn dễ dàng tiếp cận chế độ hưu trí.
- Chế độ thai sản tự nguyện: Người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng trợ cấp 2 triệu đồng khi sinh con.
- Trợ cấp hàng tháng: Bổ sung trợ cấp cho người đủ tuổi nghỉ hưu nhưng chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu và không rút BHXH một lần. Trong thời gian này, họ còn được Nhà nước đóng Bảo hiểm y tế (BHYT).
- Hỗ trợ tín dụng: Người lao động bảo lưu thời gian đóng có cơ hội được hỗ trợ tín dụng khi mất việc làm.
3. Thủ tục và Điều kiện thực thi
Cơ quan có thẩm quyền giải quyết là cơ quan BHXH cấp quận/huyện hoặc tỉnh/thành phố nơi người lao động cư trú.- Thời gian chờ: Sau 12 tháng kể từ khi ngừng đóng BHXH mà không tiếp tục tham gia.
- Địa điểm nộp hồ sơ: Người lao động có thể nộp hồ sơ tại bất kỳ cơ quan BHXH nào thuận tiện nhất, không giới hạn bởi nơi đăng ký hộ khẩu.
- Hồ sơ: Hiện nay không bắt buộc phải nộp Giấy quyết định nghỉ việc do dữ liệu tham gia đã được số hóa trên hệ thống quốc gia.
- Hình thức nhận tiền: Trực tiếp tại cơ quan BHXH, qua tài khoản cá nhân (khuyến khích), hoặc qua người được ủy quyền.
4. Thực trạng và Quan điểm xã hội
4.1. Số liệu thống kê
- Tính đến đầu tháng 10/2025, cả nước có gần 19,9 triệu người tham gia BHXH (tăng gần 800.000 người so với cùng kỳ 2024).
- Số người đề nghị hưởng BHXH một lần giảm khoảng 23% sau 3 tháng triển khai luật mới.
- Từ năm 2016 đến giữa năm 2024, có khoảng 1,3 triệu người đã từng rút BHXH một lần nhưng sau đó quay lại hệ thống để tiếp tục đóng.
4.2. Thách thức và kiến nghị
Nhiều ý kiến cho rằng nhu cầu rút BHXH một lần xuất phát từ áp lực kinh tế cấp bách (thất nghiệp, lương thấp, cần tiền trang trải sinh hoạt hoặc điều trị bệnh).- Bất cập: Việc chỉ cho rút phần người lao động đóng (giữ lại phần chủ sử dụng lao động đóng) bị một số ý kiến phản đối vì làm giảm số tiền người lao động nhận được khi họ đang gặp khó khăn.
- Tầm nhìn: Có ý kiến đề xuất đến năm 2030 cần thực hiện các chính sách an sinh mạnh mẽ hơn như miễn viện phí cho nhân dân, xây dựng 1 triệu căn nhà xã hội để người lao động yên tâm không cần rút BHXH một lần để phòng thân.
Kết luận
Việc rút BHXH một lần có thể giải quyết khó khăn tài chính tức thời nhưng để lại hệ lụy lớn về dài hạn khi người lao động mất đi "cứu cánh" là lương hưu và thẻ BHYT miễn phí lúc về già. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 thể hiện rõ định hướng chuyển dịch từ hỗ trợ một lần sang bảo trợ trọn đời bằng cách hạ thấp ngưỡng hưởng lương hưu và bổ sung các chế độ ngắn hạn thiết thực.Nguồn: Phạm Thịnh tổng hợp.
